Tục ngữ, ca dao Cà Mau thời khẩn hoang

Cà Mau là vùng đất được khai phá muộn màng nhất ở phương Nam, là điểm dừng chân cuối cùng của người Việt trên bước đường Nam tiến…

Ở nhiều nơi trên vùng đất này vẫn còn giữ được nét đẹp hoang sơ của thời khai hoang, mở cõi. Điều này được phản ánh trong các tác phẩm văn học dân gian được lưu truyền qua nhiều thế hệ. Trong đó, tục ngữ và ca dao thể hiện rõ nét nhất về hình ảnh thiên nhiên, con người của vùng đất Cà Mau xưa.

cadaotucngu

Đến cuối thế kỷ 19, Cà Mau vẫn còn là vùng đất hoang vu, ít người khai phá. Bên cạnh những khu rừng hoang vu là đồng bãi, bưng biền với đầy rẫy các loài thú dữ và muỗi mòng, rắn rết:

Cà Mau khỉ khọt trên bưng
Dưới sông sấu lội, trên rừng cọp um”

Những lớp cư dân đầu tiên đến khai phá vùng đất này thường xuyên phải đối mặt với nhiều mối đe dọa từ thiên nhiên:

P10-607-2

“Chèo ghe sợ sấu cắn chưng
Xuống sông sợ đĩa, lên rừng sợ ma”
Hoặc:
“Đến đây lạ xứ, lạ làng
Con chim kêu cũng sợ, con cá vẫy vùng cũng kinh”

Nhưng vì cuộc mưu sinh, họ phải chấp nhận đối diện với thiên nhiên khắc nghiệt, chiến đấu với thú dữ, vượt qua gian nan để sinh tồn. Quá trình đó đã rèn luyện cho con người lòng dũng cảm, sự gan lì với tư thế của những người “nhất chém sơn lâm, nhì đâm hà bá”, có như vậy họ mới tồn tại được giữa vùng đất được mệnh danh là “rừng thiêng, nước độc” này.

P10-607-3

Đất Cà Mau xưa nổi tiếng nhiều muỗi mòng, đĩa vắt và cọp, cá sấu… luôn chực chờ cướp lấy sinh mạng con người. Hình ảnh này được phản ánh qua câu ca dao:

“Xứ đâu hơn xứ Cạnh Đền
Muỗi kêu như sáo thổi, đĩa lội lềnh như bánh canh”

Tục ngữ cũng có câu “Cọp Cà Mau, hàu Đá Bạc” nói về tính hung dữ của cọp ở vùng đất Cà Mau cũng như con hàu là đặc sản nổi tiếng tại Hòn Đá Bạc.

P10-607-4

Thuở ấy, những người con gái từ các tỉnh vùng trên lấy chồng về đất Cà Mau thường than thở:

“Má ơi đừng gả con xa
Chim kêu, vượn hú biết nhà má đâu”

Cà Mau là vùng ngập mặn, nhiễm phèn thuộc về “miệt rừng”, “miệt biển” không thích hợp để trồng cây trái như các tỉnh “miệt vườn” (vùng Hậu Giang, Tiền Giang, Sa Đéc…). Mong muốn của các cô gái là được lấy chồng về vùng nước ngọt, cây trái để đỡ phần vất vả:

“Mẹ mong gả thiếp về vườn
Ăn bông bí luộc, dưa hường nấu canh”

Nhưng một khi đã bén duyên với chàng trai ở xứ sở Cà Mau, đã lấy chồng thì cũng chấp nhận theo chồng:

“Thương chồng phải lụy vì chồng
Đắng cay phải chịu, mặn nồng phải theo”

Trước khung cảnh thiên nhiên hoang sơ, heo hút, đôi lúc người con gái đi lấy chồng xa cũng chạnh lòng nhớ về nơi chôn nhau, cắt rún:

“Theo chồng về chốn bưng biền
Thấy bông điên điển nghiêng mình nhớ quê
Lấy chồng xa rất khó về
Hết mùa điên điển, đường quê còn dài”

Tuy nhiên, do điều kiện thiên nhiên hoang sơ, khắc nghiệt và môi trường sông nước mênh mông, con người phải đoàn kết, tương trợ lẫn nhau để vượt qua khó khăn. Từ đó hình thành tính cách con người Cà Mau rất rộng rãi, chân thành và tình cảm. Trong cuộc sống cũng rất hồn nhiên:

“Ra đi gặp vịt cũng lùa
Gặp duyên cũng kết, gặp chùa cũng tu”
Hoặc:
“Ví dầu cầu ván đóng đinh
Cầu tre lắc lẻo, gập ghình khó đi
Khó đi mượn chén ăn cơm
Mượn ly uống rượu, mượn đờn kéo chơi”…

Có thể nói tục ngữ, ca dao đã phản ánh rất sinh động thiên nhiên và con người của vùng đất Cà Mau thời khẩn hoang. Qua những câu tục ngữ, ca dao có thể hiểu được phần nào cuộc sống của ông cha ta trên bước đường mưu sinh, lập nghiệp tại vùng đất mới. Đây là những tư liệu rất quý giá giúp cho việc nghiên cứu lịch sử, văn hóa, nhân văn của địa phương. Công việc sưu tầm, biên khảo về tục ngữ, ca dao của vùng đất Cà Mau cần được các nhà nghiên cứu quan tâm nhiều hơn.

HUỲNH THĂNG
Nguồn Báo ảnh Đất Mũi

Bài viết cùng chuyên mục:
Phát huy giá trị lịch sử, văn hoá Làng rừng Cà Mau
Lễ dâng hương kỷ niệm 127 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh
Tượng đài Bác Hồ có tại 20 nước trên thế giới
Thành phố Cà Mau tổ chức Hội thi Ẩm thực Hương vị ngày xuân 2017
Khai mạc trưng bày truyền thống di tích lịch sử Ban Ấn loát Đặc biệt Nam Bộ